HARFLER VE ÖZELLİKLERİ NEDİR? | Nedir

HARFLER VE ÖZELLİKLERİ NEDİR?

HARFLER VE ÖZELLİKLERİ

Harf:Seslerin yazıdaki işaretlerine denir.

Yazı:Duygu, düşünce ve isteklerin belli işaretlerle ifade edilmesidir.

Alfabe:Bir dilin sesleri olan bütün harflerin belli bir sıra ile dizilmiş hâline denir.

Türkler başlangıçtan günümüze dört değişik alfabe kullanmışlardır.

 

1-Göktürk

2-Uygur

3-Arap

4-Latin (Yeni Türk Alfabesi)

GUAL kelimesiyle tarihsel sırayı aklımızda tutabiliriz.

Alfabemizde sekizi sesli, yirmi biri sessiz olmak üzere 29 harf vardır.

 

A-SESLİ (Ünlü) HARFLER

 

a – e – ı – i – o – ö – u – ü

 

Sesli Harflerin Özellikleri

  • Ağzımızda hiçbir engele uğramadan çıkarlar.
  • Tek başlarına okunabilirler.

a – e – ı – i – o – ö – u – ü

  • Tek başlarına hece oluşturabilirler.

Ör:            Ali – Odun – Üzüm

  • Her hecede mutlaka bir sesli harf bulunur.

Ör:            Ak ak çe ka ra gün i çin dir

                        Sesli harf sayısı = Hece sayısı

  • Türkçe kelimelerde iki sesli harf yanyana gelmez.

Ör:            Saat, Şair, Şiir, Dua

 

Sesli Harflerin Söyleniş Özellikleri

 

 

DÜZ

Kalın

A

I

İnce

E

İ

Geniş

Dar

YUVARLAK

O

U

Ö

Ü

Geniş

Dar

                                  

 

 

 

 

 

            Bu tabloya göre sesli bir harfin üç söyleniş özelliği vardır:

 

            A           Kalın – Düz – Geniş

            İ            İnce – Düz – Yuvarlak

            Ö           İnce – Yuvarlak – Geniş

 

            Örnek Soru:

 

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde, sesli harflerin tamamı “kalın – düz” seslidir.

A-Bayrağım                B-Şerefim

C-Tarihim                   D-Toprağım

 

Çözüm:

Bu tip soruların çözülebilmesi için sesli harf tablosunun mutlaka ezberlenmesi gerekir.

“Kalın – Düz” harfler (a-ı)                 Bayrağım

Cevap A’dır.

 

1-BÜYÜK SESLİ (Ünlü) UYUMU

 

Türkçe kelimeler kendine özgü bazı özellikler gösterirler, böylelikle Türkçe kelimeler yabancı kelimelerden ayırt edilir.İşte bu özelliklerden biri, büyük ünlü uyumudur.Buna “kalınlık – incelik” uyumu da denir.

            İki kuralı vardır :

1.Türkçe bir kelimenin ilk hecesindeki sesli harf ince ise diğer hecelerdeki sesli harfler de ince olmalıdır.

 

Ör:        Ö ğ ü t l e r i m i z

Ö ğ r e t m e n i m

 

2.İlk hecedeki sesli, ise diğerleri de kalın olmalıdır.

 

Ör:        K o y u n l a r

 

K o n u ş m a c ı

 

            Örnek Soru:

Aşağıdaki kelimelerin hangisinde büyük ünlü uyumu yoktur.

 

A-Mahallede              B-Gezerken

C-Arkadaşlarımı         D-Görmüşler

 

Çözüm:

 

Mahallede sözcüğü büyük ünlü uyumuna uymaz.

Cevap A’dır.

 

            Büyük ünlü Uyumu İle İlgili Bazı Özellikler:

  • Türkçe oldukları hâlde zamanla ses değişikliğine uğramış kelimeler büyük ünlü uyumuna uymazlar.

                    

 

            Aslı                 Değişmiş Hâli

 

                                                           Alma               Elma

Ana                 Anne

Kangı              Hangi

Karındaş         Kardeş

 

  • Türkçemize yabancı dillerden girmiş bazı kelimeler büyük ünlü uyumuna uymaya-bilir.

 

Ör:        İnsan, Dünya, Kitap, Gazete, Otomobil, Televizyon

 

Dikkat! Bazı yabancı kelimeler büyük ünlü uyumuna uyabilir.

Ör:        İskele(İtalyanca), Sosyal(Fransızca), Radyo(İngilizce), Emniyet(Arapça)

 

  • Birleşik kelimeler ve tek heceli kelimelerde büyük ünlü uyumu aramaz.

 

Ör:         Kadıköy, Gecekondu, Türk, Dört

 

  • Dilimizdeki ekler, eklendiği kelimelerin son hecesindeki ünlü harfe uygunluk gösterirler.

 

Ör:         Gemici, Sevinmiş, Gözlük, Saygı

 

Dikkat!Bazı ekler, eklendiği kelimenin son hecesindeki sesli harfe uymaz ve büyük ünlü uyumunu bozar.

 

Ör:         Akşamki, Koşarken, Görüyor, Sabahleyin, Ekşimtrak, Meslektaş

 

2-KÜÇÜK SESLİ (Ünlü) UYUMU

               Sesli harflerin “düzlük-yuvarlaklık” uyumudur.

İki kuralı vardır:

 

      1.Kelimenin ilk hecesindeki ünlü harf düz ise diğer hecelerdeki ünlülerde de düz olmalıdır.

 

Ör:        Kapılar, Bağımsızlık, Çiçeklik, Sıcaklık

 

2.Kelimenin ilk hecesindeki sesli yuvarlak ise (o, ö, u, ü) ondan sonra gelecek hecedeki sesli ya dar yuvarlak (u, ü) ya da düz geniş (a, e) olmalıdır.

 

Ör:        Sonsuzluk, Dürüst, Öğretmen, Muşmula

 

B-SESSİZ (Ünsüz) HARFLER

 

Sessiz harfler ses yolundan engele uğrayarak çıkarlar ve 21 tanedirler.

b-c-ç-d-f-g-ğ-h-j-k-l-m-n-p-r-s-ş-t-v-y-z.

      Sessiz harflerle ilgili kurallar:

     

      1.Türkçe kelimelerin başında farklı dahi olsa iki sessiz yan yana bulunamaz.

 

Ör:         Spor, Star, Profesör             Bu tip kelimeler yabancı kökenlidir.

 

2.Türkçe kelimelerin kökünde aynı sessizler (ikiz sessizler) yan yana bulunmaz.

 

Ör:         Millet, Hürriyet        Böyle kelimeler dilimize yabancı dillerden girmiştir.

 

3.Türkçe kelimelerin sonunda yumuşak sessizler (b, c, d, g) bulunmaz.Bunların sertleri olan (p, ç, t, k) harfleri bulunur.

 

Ör:         Kitab à Kitap, Ahmed à Ahmet, Amac à Amaç

Ancak yabancı kökenli bazı kelimeler bu kurala uymayabilir.

 

Ör:         Ad, Hac, Sac

 

SERT SESSİZ YUMUŞAMASI

 

Süreksiz sessizlerle biten bir kelime sesiyle başlayan bir ek aldığında sondaki sert sessizler yumuşar.

 

Ör:       Çocuklukum à Çocukluğum, Renki à Rengi, Ağaçaà Ağaca

 

SERTLEŞME(Sessiz Benzeşmesi)

 

Türkçe kelimelerde sert sessizden sonra yine sert sessiz gelmelidir.

 

Ör:       Sokakda à Sokakta, Basgı à Baskı, Kardeşce à Kardeşçe

SES TÜREMESİ

 

            Tek heceli bazı kelimelere küçültme eki getirildiğinde sesli türemesi oluşur.

 

Ör:       Bir – cik à Biricik, Gül – cük à Gülücük, Genç – cik à Gencecik

Yardımcı fiile yapılan bazı birleşik fiillerde:

 

Ör:       Af – etmek à Affetmek, Hal – etmek à Halletmek, His – etmek à Hissetmek

GENİŞ SESLİLLERİN DARALMASI

 

            Son hecesi geniş seslilere (a – e) ile biten kelimelerle –()yor eki getirildiğinde geniş sesliler daralarak (ı – i – u – ü) dönüşür.

 

Ör:       Anla – yor à Anlıyor, Sevme – yor à Sevmiyor, Yaşa – yor à Yaşıyor

 

KAYNAŞMA

 

            Sesli ile biten bir kelimeden sonra sesli ile başlayan ek getirildiğinde araya Y, Ş, S, N ünsüzlerinden biri gelir.Bu olaya kaynaştırma, getirilen harfe de kaynaştırma harfi denir.

 

Ör:       Bahçe –y –e, Oda –n-ın, Kapı –s-ı, İki –ş-er

 

ULAMA

 

            Sessiz harfle biten kelimeden sonra sesli ile başlayan bir kelime geldiği zaman, ilk ke-limenin başındaki sesli harfle birlikte bir heceymiş gibi söylenir.Bu kurala ulama denir.

 

Ör:       Traş oldum à Tra şol dum, Türk askeri à Tür kas keri

 

VURGU

 

            Kelimede bir hecenin, cümlede ise bir kelime veya kelime grubunun diğerlerinden daha kuvvetli ve baskılı söylenmesine vurgu denir.İki çeşit vurgu vardır:

1.Kelime Vurgusu

 

            Türkçe kelimelerde vurgu genelde son hecededir.

 

Ör:       Çiçek, Kitap, Öğretmen

 

            Vurgu kelime ek aldıkça son eke doğru kayar.

 

Ör:       Çiçek, Çiçekçi, Çiçekçilik

 

            Pekiştirilmiş kelimelerde ve ünlem bildiren kelimelerde vurgu ilk hecededir.

 

Ör:       Yemyeşil, Sapsarı, Tertemiz

 

Olumsuzluk eki (me, ma) vurguyu kendinden önceki heceye kaydırır.

 

Ör:       Sevmedim, Anlamıyorum

 

Yer bildiren kelimelerde vurgu, başta ve ya ortada olabilir.

 

Ör:       Bursa, Ankara, İstanbul

 

2.Cümle Vurgusu

 

            Cümlede anlamına önem verdiğimiz kelime veya kelime gruplarını vurgulamak için yüklemden hemen önce kullanırız.

Kısaca cümlede vurgu, yükleme en yakın kelime veya kelime grubu üzerindedir diyebiliriz.

Ör:       Gizem Gül, az önce vapurla Üsküdar’a gitti.

Gizem Gül, Az önce Üsküdar’a vapurla gitti.

Az önce vapurla Üsküdar’a Gizem Gül gitti.

Gizem Gül Üsküdar’a vapurla az önce gitti.

Be the first to comment

Leave a comment

Your email address will not be published.


*



*

Ödev Ödev