EYLEMLERDE ÇATI

EYLEMLERDE ÇATI

Çatılarına Göre Eylemler:

Eylemlerin,özne ve nesneyle ilişkisi açısından,görev ve anlamca gösterdiği özellikleri belirleyen belli eklerle görünürlük kazanan kavrama eylemde çatı denir.Yükleminde eylem soylu bir sözcüğün bulunduğu cümleler,bir nesneleri birde özneleri yönünden inceler.

Bu bakımdan eylemler çatıları bakımından şu iki alt grupta incelenir:

1)         Nesnelerine Göre Eylem Çatıları

2)                  Öznelerine Göre Eylem Çatıları

Nesnelerine Göre Eylem Çatıları

Nesneleri yönünden eylem çatıları,kendi içinde dört alt gruba ayrılarak incelenir:

A)    Geçişli Eylemler

B)    Geçişsiz Eylemler

C)    Oldurgan Eylemler

D)    Ettirgen Eylemler

 

A)    Geçişli Eylemler:

Öznesinin yaptığı iş başkasına geçen,yani nesne alna eylemler çatıları yönünden geçişli eylem olarak adlandırılır.Nesne öznenin yaptığı işten etkilenen varlıktır.

 

Adam,elindeki kağıtları hırsla yırttı.(‘yırtma’ eyleminden etkilenen ‘elindeki kağıt’tır.)

Çocuk bütün gün odasında kitap okudu.(‘okuma’ eyleminden etkilenen ‘kitap’tır.)

Kendi elleriyle dikti bu ağacı.(‘dikme’ eyleminden etkilenen ‘bu ağaç’tır.)

Annem bulaşıkları duruluyor.(‘durulama’ eyleminden etkilenen ‘bulaşıklar’dır.)

 

B)    Geçişsiz Eylemler:

Öznesinin yaptığı iş başka bir varlığa geçmeyen,yani nesne almayan eylemler,çatıları yönünden geçişsiz eylemlerdir.Geçişsiz eylemler “neyi?,kimi?” sorularından hiç birine yanıt vermez.

 

Çocuklar koşarak eve gittiler.(‘gitme’ eyleminden etkilenen varlık yok,yani nesne yok)

Kuşlar çok yüksekten uçuyor.(‘uçma’ eyleminden etkilenen nesne yok)

Bu söz üzerine salondaki dinleyiciler güldü.(‘gülme’ eyleminden etkilenen nesne yok)

Gece sabaha kadar yağmur yağdı.(‘yağma’ eyleminden etkilenen nesne yok)

 

UYARI:Bir eylemin geçişli yada geçişsiz olduğunu anlayabilmek için eyleme ne,kim;neyi,kimi sorularını yönelterek yanıt ararız;bu sorulardan birine,bir kes bile olsa yanıt bulabilirsek ve aldığımız yanıt işten etkilenen bir varlık ise eylem geçişli,bulamazsak eylem geçişsizdir.Aşağıdaki eylemler bu açıklamaya göre incelenirse:

Geçişli:

Dinle                 -Neyi dinlemek        à Dersi,büyüklerin sözünü,radyoyu

Yıka                  -Neyi yıkamak         àÇamaşırları,bulaşığı,arabayı:Kimi yıkamak?Çocuğu

Temizle            -Neyi temizlemek    à Evi,sınıfı,odayı,mutfağı,elleri,ayakları

Boya              -Neyi boyamak            àDuvarı,kapıyı,pencereyi,yüzü,dudağı,gözleri,

Aç                  -Neyi açmak                àKapıyı,pencereyi,camı,dükkanı

Ütüle             -Neyi ütülemek            àEteği,elbiseyi,gömleği,perdeleri

 

Geçişsiz

Gül         – Neyi gülmek?   Kimi gülmek?   denemez,eylem geçişsizdir.

Uç         – Neyi uçmak?     Kimi uçmak?    denemez, eylem geçişsizdir.

Otur      – Neyi oturmak?   Kimi oturmak?  denemez,eylem geçişsizdir.

Dal        – Neyi dalmak?    Kimi dalmak?    denemez,eylem geçişsizdir.

Bit        – Neyi bitmek?     Kimi bitmek?     denemez,eylem geçişsizdir.

 

 UYARI:   Hem geçişli, hem geçişsiz; yani kimi anlamlarıyla geçişli kimi anlamlarıyla geçişsiz  olan eylemler de vardır.

 

Aşağıdaki cümlelerde yer alan eylemler, bu açıklamaya göre incelerse :

Taksi biraz önce buradan geçti. (geçişsiz)

Kısa boylu atlet hepimizi geçti. (geçişli)

Saat, uzunca çaldı. (geçişsiz)

Hırsız, radyoyu da çalmış.(geçişli)

  UYARI:  Kimi eylemler aslında geçişli olmasına karşın cümlede nesne kullanılmayabilir.

 

Öğrenciler, güzelce okudular.                à  (Cümlede nesne yok, ancak okumak eylemi geçişlidir)

(Öğrenciler, şarkıyı güzelce okudular.   à (Şarkıyı nesne)

Durakta, uzun süre bekledik.                            à (Cümlede nesne yok, ancak  beklerdik  eylemine geçişlidir.)

(Durakta, uzun süre onu bekledik)                    à (onu nesne)

D) Ettirgen Eylemler :

Geçişli eylemler kök ya da gövdesi ^^- (i) r, -(i) t, -dır.^^ eklerinden uygun düşeni getirilerek eylemin geçiş derecesi arttırılır. Bundan ettirgen eylem denir.

Ettirgen eylemler, eylemi başkasına aktaran eylemlerdir. Bu tip cümlelerde özne işi yapmaz; başkasına yaptırır.

 

      UYARI:     Oldurgan ve ettirgen yapan eklerin aynı olduğuna dikkat edilmelidir. Ancak oldurganlıkta geçişsiz eylemler geçişli yapılırken; ettirgenlikte geçişli bir eylem yeniden geçişli yapılarak geçiş derecesi arttırılmaktadır.Ettirgen eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde özne işi başkasına yaptırmaktadır.

 

       

 Geçişli          Ettirgen

       

      iç (mek)            iç-   tir        à Çocuğu sütü içirdim.(içme işini ben yapmadım çocuğa yaptırdım)

yıka (mak)         yıka-  t       à Arabayı yıkattım. (yıkama işini ben yapmadım başkasına yaptırdım)

al (mak)            al-      dır    à Kapıcıya ekmek aldırdım.(Alma işini ben yapmadım kapıcıya yaptırdım)

UYARI:    Bir ettirgen eylemin, ^^-t –dır.  –r^^ eklerinden biriyle geçişlilik derecesi artırılıyorsa bu eylemlere katmerli ettirgen eylem denir.

      

      Deniz kitabı aldı. (Geçişli eylem)

Deniz kitabı Aynur’a aldırdı. (II.derecede geçişli, ettirgen)

Deniz kitabı Aynur’un  yardımıyla Hakan’a aldırtmış.    (III. derecede   geçişli, katmerli ettirgen)

  UYARI:   Kimi eylemler geçiş eki alırken köklerinde,az çok değişmeler olur.

Gelmek    à  geldirmek değil, getirmek (suyu, parayı, kitabı getirmek)

Kalkmak  à   kalktırmak değil, kaldırmak (eşyaları, ayakkabıları kaldırmak)

Görmek   à    gördürmek  değil, göstermek (çocuğunu, ödevi, evi)

ÖZNELERİNE GÖRE EYLEM ÇATLARI   

Özneleri yönünden eylem çatıları dört grupta incelenir:

A)             Etken Eylemler

B)             Edilgen Eylemler

C)             Dönüşlü Eylemler

D)             İşten Eylemler

A)    Etken Eylemler :   

            

              Yüklemde bildirilen işi, oluşu, hareketi yapan,  yerine getiren bir kişi ya da varlık varsa  (gerçek özne varsa) o cümlenin yüklemi olan eylem, çatısını yönünden etkendir. Kısaca eylemin yapıcısının belli olduğu cümleler çatı yönünden etkendir.

Ahmet arkadaşını sınıftan çağırdı. (çağırma eylemini gerçekleştiren Ahmet’tir.)

Bütün misafirler gittiler. (gitme eyleminin yapıcısı misafirlerdir.)

Kuşlar havada halkalar çizerek uçuyordu. (uçma eylemini yapan, yerine getiren kuşlardır.)

Çok geçmeden uyumuş. (uyuma eylemini gerçekleştiren odur.)

B) Edilgen Eylemler :

Yüklemde bildiren eylemi yapanın, yerine getirenin belli olmadığını eylemler çatıları yönünden edilgen eylem olarak kabul edilir. Öznelerin bilinmediği eylemlerdir. Edilgen eylemler, eylem köküne, – il, in eklerinin getirilmesiyle yapılır.

Acele gelmesi  için ona haber gönderdim. (gönderme  eylemini yapan ben)

Acele gelmesi için ona haber gönderildi.   (haber gönderen kimdir ? Belli değil)

Çocuklar top oynarken camı kırmış. (kırma eylemini yapan  çocuklar.)

 Top oynarken cam kırılmış. (kırma eylemini yapan kimdir? Belli değil)

Annem çamaşır yıkadı. (yıkama eylemini yapan annem.)

Çamaşır yıkandı. (yıkama eylemini yapan kimdir? Belli değil)

Etken     Edilgen

Git-              gid-il      à             Çarşıya gidildi. (Edilgen)

Koş-            koş-ul    à             Yüz metre koşuldu. (Edilgen)

 UYARI:  1.  Geçişli edilgen eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde eylemin gösterdiği işi yapan belli değildir. Yani gerçek özne yoktur. « Kim?, ne? « sorularına yanıt veren, aslında belirtisiz nesne olan sözcük ya da sözcük öbeklerine SÖZDE ÖZDE denir.

Ders anlatıldı.

Bu cümlede anlatıldı  eyleminin gösterdiği işi yapan belli değildir.

Kim? Ne?  Sorusuna yanıt veren Ders sözcüğü belirtisiz nesnedir. Yani anlatıldı eylemi geçişlidir. Edilgen geçişli olan anlatıldı eyleminin almış olduğu Ders belirtisiz nesnesi sözde öznedir.

2. Geçişsiz edilgen eylemlerin yüklem olduğunu cümlelerde gerçek özne de sözde özne de bulunmaz. Yani eylem «Ne?, ;   Kimi? «  sorularından hiçbirine yanıt vermez.

Bu olay gülünüdür.

Gülen kim?= ? Gülünen ne, ya da kim?=?

UYARI:    Edilgen eylemlerin yüklem olduğunu cümlelerde kimce, nesne, kim tarafından, neyin etkisiyle, kimin etkisiyle, ne yüzünden, kim yüzünden’’ sorularına yanıt veren, mantık olarak eylemi yapanı içinde taşıyan, sözcük ya da sözcük öbeklerine örtülü özne denir.

Öneri , /  kurulca    /   kabul edildi.

Sözde     Örtülü           Edilgen

Özne       özne             eylem

Ders  / Öğretmen tarafından  /   anlatıldı. 

Sözde    Örtülü özne                   Edilgen eylem

Özne

Örtülü özneleler; ilgeç tümleçlerini, belirteç tümleçlerini, dolaylı  tümleçleri birbirine karıştırmamak gerekir.

Yağmurun etkisiyle   /       bahçe  duvarı      /    yıkıldı.  

Örtülü özne                       Sözde özne              Edilgen eylem

Bu cümlede eylem (yüklem) edilgen çatılı olup, yükleme neyin etkisiyle  sorusu sorulduğunda yanıt veren ‘’yağmurun etkisiyle’’ sözcük öbeği işi yapanı (yağmur) içinde taşıdığı için örtülü öznedir.

Kardeşim   / arabasıyla   / geldi.

Gerçek         ilgeç               Etken

Özne            tümleci            eylem

Bu cümlede  eylem (yüklem) edilgen çatılı olup, yükleme neyle sorusu sorulduğunda yanıt veren ‘’arabasıyla’’ sözcüğünü eylemin yapıldığı aracı bildiren  ilgeç tümlecidir. Demek ki örtülü özneler edilgen eylemlerin yüklem olduğunu cümlelerde aranır.

C) Dönüşlü   Eylemler :

Yüklemde bildiren eylemi öznenin kendi kendine, kendi başına, yapması; öznenin bu eylemden yine kendinin etkilemesiyle oluşan eylemler dönüşlüdür. Bir eylemin dönüşlü olması iki özelliğe bağlıdır :

  1. 1.      Yüklemde bildiren işi özne kendi başına yapacak.
  2. 2.       Özne  yaptığı bu işten kendisi etkilenecek.

Dönüşlü eylem, öznenin eylemi kendi üzerine veya kendisi için  yaptığını  anlatmaya yarar.

Sınavı kazanan Ayşe, günlerce sevindi.(Sevinme eylemini yapan da eylemden etkilenen de Ayşe)

Kadın aynanın karşısında uzun süre süslendi.(Süslenme eylemini yapan ve eylemden etkilenen kadın)

Onun annesi dövüldü. (Dövünme  eylemini yapan ve eylemden etkilenen onun annesi) 

Deniz yeni girdiği işten ayrıldı.(Ayrılma eylemini yapan ve eylemden etkilenen Deniz)   

                 

 UYARI: Dönüşlü eylemler ile edilgen eylemler, eylem tabanına – in , il  eklerinin  getirilmesiyle  yapılır.

Bunları ayırt edebilmek için anlamlarına  bakmaktan başka yol yoktur.

Ahmet sabunla güzelce yıkandı.(Dönüşlü)

Çamaşırlar sabunla güzelce yıkandı.(Edilgen)

UYARI:  Dönüşlülük ekleri kullanılmadan da’’ kendini, kendi kendini, kendine’’  sözcükleriyle eyleme dönüşlük anlamı katılır.

Gülhan, kendini  yoruyordu. (Öznenin  yaptığı işten etkilenen yine kendisidir.)

Tehlikeden, kendini korudu. (Öznenin  yaptığı işten etkilenen yine kendisidir.)

UYARI: Dönüşlü eylemler nesne almaz; ancak nesne, öznenin üzerinde ise ya da nesne, özneye yönelmişse bu dönüşlü eylemler nesne alır.

Evin içinde dolandı. (nesne yok eylem; dönüşlü – geçişsiz)

Türküyü kendi kendine mırıldandı.(nesne öznenin kendinde, eylem dönüşlü,ancak eylem nesne alıyor.)

 Çantayı, kalemi, defteri yüklendi. (özne nesneyi kendine yöneltiyor eylem; dönüşlü)

  UYARI:    Dönüşlü eylemlerde gerçek nesne vardır. Bu yönüyle dönüşlü eylemler etken çatılıdır.

 D) İşten   Eylemler:    

                       Eylem  tabancalarına –ış,-iş,uş,-üş  eklerinin getirilmesiyle oluşan eylemler. Bu ekleri alan eylemlerin dönüşlü olabilmesi için, şu üç anlamdan birini karşılaması gerekir:

a)      Bir işin birden çok özne tarafından yapılması :  

İnsanlar, trafik lambasının önünde bekleşiyorlar.

Kuşlar ötüştü, kuzular meleşti.

 

b)     Bir işin en az  iki kişi tarafından karşılıklı yapılması :       

Yolda, orta  yaşlı  bir kadınla selamlaştık.

Çocuk okulda yeni bir arkadaşla tanıştı.

İki  otobüs, hızla çarpıştı.

Memur, konuyu müdürle görüştü.

 

 c)  Nitelikte  eşitlik : 

Genel olarak sıfat köklerine –leş,- laş eklerinin getirilmesiyle yapılır.

Eylem bir niteliğe eşitsizlik anlamı verir.

Yapılan bu yenilikler Avrupalılaştık mı? (Avrupalı niteliğine eşit olma)

Güneşte kalmaktan yüzü iyice bronzlaştı. (Bronz niteliği eşit  olma)

  UYARI:   ’’iş,- leş’’  ekini alan kimi eylemler bir durumda diğer bir  duruma geçiş anlamı verir bu eylemler işten eylem değildir.

Böyle değildi, değişti.

Gece azan deniz, sabaha doğru durgunlaştı.

Ders çalışmayan arkadaşlarımıza sinirlenen öğretmen sakinleşti.

UYARI:  Eylem tabanında’’- ş’’ eki olamadan da sonu,’’ş’’ sesiyle biten bazı eylemlerde işteşlik olduğunu  sezilir : Konuşmak, barışmak, güreşmek….

                    

                     UYARI:  İşteş eylemlerin öznelerin özneleri gerçek öznedir. Bu yönüyle işten eylemler etken eylemdir. Ancak –il,- in  edilgenlik ekini alan kimi işteş – edilgendir, gerçek özne almaz.

Yolda selamlaşmak. (İşteş- etken)

Yolda selamlaşıldı.  (işteş- edilgen)

Ortaklar malları bölüştü. (işteş- etken)

Mallar bölüşüldü. (işteş- edilgen)

UYARI:    Kimi işteş eylemler, cümlelerdeki  kullanımına  göre karşılıklılık ya da birliktelik anlamına verir.

İki aşık dört senedir bekleşti. (karşılıklılık)

Yolcular durakta bekleşti.      (birlikte)

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir