AŞIK EDEBİYATI ÜRÜNLERİ

AŞIK EDEBİYATI ÜRÜNLERİ
A)Biçimine göre:
KOŞMA:Halk Edebiyatımızın en yaygın nazım şekillerinden biridir.Çoğı 4+4+3 veya 6+5 durak olmak üzere
11 hecedir.Aynı koşmada bazen bu iki veznin kullanıldığı olur.
Koşma,Divan edebiyatının “gazel”i gibi lirik konuları işlemekte kullanılır.Aşk,sevgi,doğa güzellikleri koşmanın
en belli başlı konuşarı arasındadır.Halk edebiyatı sıkı kurallardan pek hoşlanmadığı için,esas ölçümü 11 heceli
olan koşmayı,değişik ölçülerde de görüyoruz.
Koşmanın insan ve doğa güzelliğini övene güzelleme;yiğitlik temasını işleyene koçaklama;bir kişiyi ve toplumun
kötülüklerini işleyenine taşlama;yasla ilgili olanlarına ağıt adı verilir.Örnek :
“Ilgıt ılgıt esen seher yelleri
Esip esip yare değmeli değil
Ak elleri elvan elvan kınalı
Karadır gözleri,sürmeli değil.” ( Karacaoğlan )
SEMAİ: Sekizli hece ölçüsüyle yazılır.4+4ölçüsüyle duraklıdır.Birimi, dörtlüktür.Özel bir bestesi vardır.
Konuları aşk ve tabiat güzellikleridir.Örnek:
“İncecikten bir kar yağar
Tozar Elif Elif diye
Deli gönül apdal olmuş
Gezer Elif Elif diye diye.” (Karacaoğlan )
VARSAĞI:Ölçü ve biçimce semaiye benzer.Güney Anadolu’da Varsak Türkmenleri tarafından söylenir.
Beste bakımından semaiden ayrılır.Sekizli vezinle söylenir.3-5 ve daha fazla dörtlük olur.Kahramanlık,
kabadayılık,mertlik duygularını haşmetli,ciddi bir dille belirtmeye çalışır.Savaş,vuruşma,yiğitlik konularında
meydan okumayı vurgulayan(be hey,bre,hey!)gibi ünlemler vardır.
Örnek:
“Bre ağalar,bre beyler
Ölmeden bir dem sürelim
Gözümüze kara toprak
Girmeden bir dem sürelim” ( Karacaoğlan )
DESTANLAR:Koşma biçiminde yazılır.Dörtlük sayısı konuya göre değişir.Toplumu ilgilendiren olaylar
üzerine düzenlenir.Savaşlar,doğal felaketler,gülünç olaylar destana konu olur.
*Uzun soluklu “epope”lerle Halk edebiyatındaki destanları karıştırmamak gerekir.
Örnek: “Eğerleyin kır atımın ikisin
Fethedeyim düşmanların hepisin
Sabah namazında Bağdat kapısın
Allah Allah deyip açtı Genç Osman” (Kayıkçı Kul Mustafa)
*Alaycı destanlar da vardır.Örnek:
“Mutfağa fareler ayak basmazdı
Kilere kediler kulak asmazdı
Yaş söğüt dalına vursan kesmezdi
Soğan doğradığım bıçak nic’oldu.
TÜRKÜ:Anonim türküler biçimindedir.Şairi belli olan türkülerdir.Bazı türküler,içindeki sözlerle anılır:Eminem,Turnam,
Ey Gaziler…gibi.
B)Konusuna göre Aşık Edebiyatı:
GÜZELLEME:Sevilen bir varlığı övmek için koşma,semai,türkü biçiminde yazılır.Sevgiliyi yüceltmeyi amaçlar.
Divan edebiyatında bu tarz manzumeler “medhiye” adını alır.
Örnek:
“Ala gözlerini sevdiğim dilber,
Şu gelip geçtiğin yollar övünsün;
Kadir Mevlam seni öğmüş yaratmış,
Kısmeti olduğun kullar öğünsün” (Karacaoğlan)
KOÇAKLAMA:Halk edebiyatında,kahramanlık duygularını anlatan,kavgalarla savaşları tasvir eden manzumelere
denir.Coşkulu bir söyleyişi olur.Genellikle koşma biçimindedir.Köroğlunun koçaklamaları ünlüdür.
Örnek: Ay yansın ağalar güneş tutulsun
Parlatı parlatı çalın kılıncı
Oklar gıcırdasın ayyuka çıksın
Mevlanın aşkına basın kılıncı
TAŞLAMA: Bir kimsenin kusurlarını, gülünç taraflarını alaylı bir dille ortaya koyan şiirdir.Divan şiirlerinin hicviyelerine karşılık halk şairleri şahıslara karşı duydukları nefret ve kinleri, yermek istedikleri kimseleri taşlamalarının okuna hedef tutmuşlardır. Aşık edebiyatımızda zengin bir taşlama geleneği vardır.
Örnek: Bir arzuhal yazsan makama varsan
Ağlasan derdini davanı sorsan
Ağır hasta olsan hekime varsan
Yarene bir ilaç sürmez parasız
AĞIT:Ölenin iyilikilerini, ölümünden duyulan acıları sayıp dökmek üzere yazılan, ölü çıkan evlerde matem toplantılarında okunup ağlanılan şiirlerdir. Divan şiirinde ağıta mersiye denir.
Örnek: Çarşının içinde sıra kasaplar
Adam ahbabına kama mı saplar
Mustafam gidiyor gelin ahbaplar
gelin ahbaplar
DEDİM DEDİ:Saz şiirimizde yaygın olarak görülen bir şiir türüdür. Divan şiirimizde de bulunmakla beraber koşmalarda seven erkekle sevilen kadının şiirle konuşmasından oluşur.
Örnek: Dedim: Dilber, yanakların kızarmış.
Dedi: Çiçek taktım, gül yarasıdır.
Dedim: Tana tane olmuş benlerin.
Dedi: Zülfün değdi, tel yarasıdır. (Aşık Ömer)
MUAMMA: Manzum bilmecelerdir.Bazı Halk şairleri muammalarını kahve duvarlarına asarlardı.
NASİHAT:Ata sözleriyle düzenlenmiş didaktik halk şiirleridir.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir